واكاوی دعا در آیات و روایات

آیه 98 سوره یوسف؛ دلیلی بر واسطه قرار دادن ائمه‌علیهم‌‌السلام‌ در دعا

در آیه شریفه «قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّیَ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» حضرت یعقوب بحث وساطت برای استجابت دعا را امضاء می‌كند به این معنا كه ولی خدا می‌تواند واسطه دعا باشد.

زمان و مكان در استجابت دعا تأثیرگذار است. حضرت زكریا (علیه‌السلام) در چه حالتی دعا می‌كند، در شب است یا روز ؟ خود قرآن نقل می‌كند كه مؤمنین در سحرگاهان هنگامی كه برمی‌خیزند به فضای باز می‌روند و به آسمان‌ها نگاه می‌كنند و به خلقت آن‌ها می‌اندیشند و با خداوند مناجات می‌كنند.

حضرت زكریا هنگامی كه در محراب وارد شد و دید كه حضرت مریم(سلام‌الله‌علیها ) پیش روی خود طعام بهشتی «كُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَكَرِیَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا قَالَ یَا مَرْیَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ؛ زكریا هر بار كه در محراب بر او وارد مى‏شد نزد او [نوعى] خوراكى مى‏یافت [مى]گفت اى مریم این از كجا براى تو [آمده است او در پاسخ مى]گفت این از جانب خداست» سپس می‌فرماید: «هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِیَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِی مِن لَّدُنْكَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّكَ سَمِیعُ الدُّعَاء؛ آنجا [بود كه] زكریا پروردگارش را خواند [و] گفت پروردگارا از جانب خود فرزندى پاك و پسندیده به من عطا كن كه تو شنونده دعایی».

زكریا از دیدن این‌كه مریم، دختری در چنین سالی به مقامی رسیده كه طعام بهشتی برایش رسیده است، تغیر روحی پیدا كرد، گفت: در این حالت بود كه زكریا خدا را دعا كرد؛ یعنی «حالت» مسئله مهمی است و در كنار آن زمان آن و مكانش كه در محراب خداوند بود مهم است. پس معلوم می‌شود كه هم زمان و هم مكان مهم است.

خداوند می‌فرماید: هنگامی كه می‌خواستیم ذریه صالحه را به ذكریای پیامبر بدهیم چه كردیم، می‌فرماید: «وهُنَالِكَ دَعَا زَكَرِیَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِی مِن لَّدُنْكَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّكَ سَمِیعُ الدُّعَاء». ملائكه نیز كه می‌خواهند پاسخ خداوند را به حضرت زكریا(علیه‌السلام ) برساند، در زمانی كه وی در حال نماز بود، این بشارت را به وی دادند.

جایگاه توسل به اهل بیت(علیه‌السلام ) در استجابت دعا چیست؟ آیا در آیه 36 سوره مباركه نور «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْكَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ» به جایگاه اهل بیت(علیه‌السلام ) اشاره شده است؟ تصریح كرد: این آیه منحصرا ناظر به دعا نیست و خیلی عام‌تر از دعاست.

خداوند آن بیوت را بسیار مرتفع قرار داد و دست آن خانه‌ها‌ و اهل آن‌ها را گرفت و از باب «وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ» كه به پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ) فرموده شد، بیوت اهل بیت(علیه‌السلام ) را نیز بلندآوازه ساخت. دعا یكی از آن بخش‌هاست. بحث توسل را به طور صریح‌تر از آیات دیگر می‌فهمیم، همانند آیه 35 سوره مائده داریم، می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَابْتَغُواْ إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُواْ فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» كه در پیش‌گاه خداوند وسائط بیاورید.

آیه صریح‌تر نیز در سوره نساء و درباره خود پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ) است. در آیه شریفه 64 این سوره می‌فرماید: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللّهَ تَوَّابًا رَّحِیمًا» اگر آن‌ها پیش تو می‌آمدند و تو واسطه دعای آن‌ها می‌شدی و آن‌ها خودشان استغفار می‌كردند، و تو نیز برای آنان استغفار می‌كردی؟ خداوند را تواب و رحیم می‌یافتند و استجابت در آنجا قطعیت می‌یافت؛ زیرا هم خودشان و هم رسول برای آنان واسطه شده است.

برادران حضرت یوسف(علیه‌السلام ) به پیش پدر می‌روند و می‌گویند: «قَالُواْ یَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِینَ» برای ما و گناهانمان استغفار كن و واسطه شو. حضرت یعقوب هم می‌فرماید: «قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّیَ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ». حضرت یعقوب در اینجا وساطت را امضاء می‌كند كه پیامبر و ولی خداوند می‌تواند واسطه هستند.

قرآن تصریح می‌كند كه آنان از پیامبر خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ) تقاضا كردند و خداوند نیز پذیرفت. اصل وساطتت از این آیه استفاده می‌شود. مسئله دیگر این است كه باز تأكید كرد كه «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ»؛ به زودی این كار را می‌كنم. به زودی معنایش این است كه در سحر صبح جمعه این كار را می‌كنم. با این بیان، هم نقش واسطه و هم زمان در استجابت دعا از این آیه قابل استناد است.

درباه مقام اهل بیت(علیه‌السلام ) و موقعیت و جایگاهشان روایات و آیات فراوانی داریم كه اساسا اهل بیت(علیه‌السلام ) واسطه‌های فیض الهی هستند. درباره پیامبران(علیه‌السلام ) صراحت در قرآن كریم و درباره اهل بیت(علیه‌السلام ) در روایات رسول اكرم(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ) مطالب قابل ذكر فراوانی وجود دارد.