یا ایهاالذین امنوا اطیعوا اللّه و اطیعوا الرّسول و اولی الامر منکم..." سوره نسا/ 59

اسلام به عنوان یک مذهب و مکتب الهی در اعماق قلب و روح اقشار مختلف جامعه نفوذ کرده است، به طوری که از یک فرد روستایی تا تحصیلکردؤ دانشگاهی سر تسلیم بر آستانه این دین مبین می گذارند.

دین اسلام با توجه به احکام و دستورهای مختلفی که در ابعاد مختلف زندگی انسان دارد مبیّن آن است که باید کسی یا کسانی باشند که این دستورات را در جامعه عملی کنند. در صدر اسلام حضرت محمد(ص) و بعد از وفات ایشان امامان معصوم(ع) این تکلیف مهم را عهده دار بودند، در عصر غیبت با توجه به آیه ای که ذکر شد نظر تمامی علما بر این است که باید حکومت اسلامی در جامعه حاکم باشد و مبنای تشکیل حکومت اسلامی، حاکمیت ولی فقیه است؛ اما ولی فقیه کیست و قلمرو آن تا چه حد است؟

ولایت فقیه در میان فقهای شیعه پس از غیبت ولی عصر(عج) به دوگونه طرح شده است. بسیاری از فقیهان پیشین: شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی... و فقیهان پسین: محقق حلّی، علامه حلّی، شهیدین و از جمله مقدس اردبیلی و همروزگارانش، به گونه ای مستقل و مستدل به این مقوله نپرداخته اند و به آن در ضمن کتابهای فقهی به مناسبتهای گوناگون اشاره ای داشته اند.

برخی دیگر از فقیهان چون: مرحوم نراقی، میرفتاح حسنی، بحرالعلوم، علامه نائینی و... به گونه ای مستقل و مستدل ولایت فقیه و مسائل مربوط به آن را به بحث گذاشته اند.

هر چند گروه نخست، به سبب شرایط نیازهای زمان خود به گونه ای مستقل طرح موضوع نکرده اند؛ ولی در بابهای گوناگون فقهی هرجا که به موضوع ولایت فقیه و اختیارات او در عصر غیبت مرتبط می شده از آن بحث کرده اند.

فقیهان در جای جای متون فقهی، تعبیرهایی از قبیل: امام، سلطان، حاکم شرع، نایب امام، فقیه جامع الشرایط و... به کار برده اند و وظایف و اختیارهایی را نیز بر عهده آنان گذارده اند، بدون تردید مقصود فقیهان از تعبیرهای یاد شده در بیشتر موارد، همان فقیه جامع الشرایط و بیان وظایف و قلمرو ولایت اوست، نه امام معصوم(ع).

در قلمرو ولایت فقیه دو دیدگاه وجود دارد: برخی از فقیهان ولایت فقیه را به مواردی خاص همچون: ولایت بر مالهایی که مالک آنها معلوم نیست، امور حسبیه و... محدود دانسته اند.

در برابر بسیاری از فقیهان، دایره ولایت فقیه و اختیارهای او را گسترده اند و با طرح وراثت و نیابت عامّه فقیه از پیامبر اسلام(ص) و ائمه(ع) بر این باورند که در هر موردی آن بزرگواران ولایت داشته اند، ولی فقیه و حاکم اسلامی نیز در روزگار غیبت ولایت دارد و حکم او اثرگذار است.

بسیاری از فقهای پیشین و پسین چون شیخ مفید، شیخ طوسی، شهیدین، صاحب جواهر و... و از جمله محقق اردبیلی دیدگاه دوم را پذیرفته و حوزه اختیارات فقیه را گسترده اند. (قلمرو ولایت فقیه از دیدگاه مقدس اردبیلی، محمدصادق مزینانی، مجله فقه، ش 9 (پائیز 1375): ص 115 ـ 146)

پس، ولی فقیه همان فقیه جامع الشرایطی است که پس از امام معصوم در زمان غیبت زمام امور جامعه را به دست می گیرد، و حکومت اسلامی تشکیل می دهد.

در جهان معاصر امام خمینی یکی از این ستارگان درخشان مکتب فقاهت بود که توانست حکومت غیر اسلامی دوره گذشته را سرنگون، و به حکومت اسلامی و حاکمیت ولی فقیه در دوران غیبت جامه عمل بپوشاند.