آنچه در پیش رو دارید، منتخبی از آیات قرآن كریم است كه جهت زدودن برخی ابهامات موجود پیرامون ولایت حضرت امیرمومنان علی علیه السلام و فضائل سایر اهل بیت علیهم السلام جمع آوری شده است. در این نوشتار سعی كرده ایم با توضیحی كوتاه و ضروری و نیز ذكر برخی منابع شیعه و اهل سنت،‌ به دیدگاه برخی از آنان در زمینه آیات ذكر شده اشاره ای نیز داشته باشیم .

اصل امامت

مسئله «امامت» در مكتب تشیع، یكی از اصول دین به شمار می رود و وجود آن را جهت حفظ و نظارت بر اجرای قانون الهی لازم می شمارد. علم وسیع و گسترده، عصمت و مصونیت از گناه و خطا، از شرائط ویژه امام علیه السلام است و مسلماً شناسائی چنین فردی جز از راه وحی ممكن نیست؛ لذا شیعه معتقد است كه«امامت» یك منصب الهی است و نصب آن بایستی از طرف خداوند متعال صورت پذیرد و لذا برای شیعیان مسئله امامت به عنوان یك اصل بنیادین دینی (و نه فرعی) به شمار می رود.
از نقاط مهم اختلاف بین شیعه و اهل سنت نیز همین مسئله است؛ چرا كه شیعه معتقد است منصب امامت، ازطرف خداوند به افراد ذی صلاح داده می شود به طوری كه امیر مومنان علیه السلام و یازده فرزندش یكی پس از دیگری، جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله هستند. ولی به اعتقاد اهل سنت، تعیین امام به مردم واگذار شده و از طریق «همه پرسی» صورت می گیرد. امامت معصومان علیهم السلام به طور مكرر و متعدد از سوی حضرت رسول اكرم صلی الله علیه و آله بیان شده است. در خصوص امامت حضرت امیر علی السلام می توان به جریان مشهور غدیر خم اشاره نمود كه از طرف خداوند و با نزول آیه شریفه یا ایُّهَا الرّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللهُ یَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ.(1) صورت گرفت. تفاسیر متعددی از شیعه و سنی در ذیل همین آیه، به حدیث غدیر خم و جمله رسول الله صلی الله علیه و آله كه فرمودند:«من كنت مولا فهذا ولیه» اشاره می كند.(2) در همین جریان غدیر است كه شخص عمر بن خطاب ضمن بیعت با امیرمومنان علیه السلام برای تهنیت گفت:«بخ بخ لك یا علی، اصبحت مولای و مولی كل مؤمن و مؤمنه». (3) و نیز روایتی كه بعد از نزول آیه شریفه (یا ایُّهَا الّذینَ آمَنوا اطیعُوا الله واطیعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِی الْامرِ مِنْكمْ (4) وارد شده كه جابربن عبدالله انصاری از رسول خدا صلی الله علیه و آله درخصوص تفسیر«اولی الامر» سؤال می كند و پیامبر صلی الله علیه و آله با نام بردن علی علیه السلام و یازده فرزندش، به امامت سایر ائمه نیز اشاره می كنند.(5) و یا خطابی كه بارها به علی علیه السلام فرموده بودند كه«انت ولی كل مومن بعدی» (6) و یا روایتی كه فرمودند:«من كنت مولاه فان مولاه علی علیه السلام» . (7) در خصوص امر ولایت، شخص ابوبكر و عمر از حضرت رسول اكرم صلی الله علیه وآله سؤال كردند كه حضرت به امیرمومنان علیه السلام و پسران ایشان و نه فرزند امام حسین علیه السلام اشاره كرده و می فرماید «هذا علی مع القرآن و القرآن مع علی، لا یفترقان حتی یردا علی الحوض». (8)
در این رابطه می توان به روایاتی كه در خصوص اهل بیت علیهم السلام از سوی حضرت رسول اكرم صلی الله علیه وآله وارد شده است و حضرت علی علیه السلام را نیز شامل می شود، اشاره كرد. حضرت در مواردی فرمودند: « الا ان مثل اهل بیتی فیكم مثل سفینه نوح من ركبها نجا و من تخلف عنها غرق».(9) و یا روایت معروف «باب حطه» كه اهل بیت را به باب حطه در بنی اسرائیل تشبیه كرده و فرمودند:«هر كس داخل آن شد، آمرزیده شد».(10) پیامبر صلی الله علیه و آله در موارد جانشینی امیرمومنان علیه السلام را اشاره فرموده بودند. در روز غدیر، زمانی در روز عرفه در حجه الوداع، بار دیگر در منبر خود در مدینه و روایات بسیار دیگری كه مجال اشاره به آنها در این مقال نیست. آنچه در این نوشتار عرضه می شود، پاسخ این سوال است كه: اگر امیرمؤمنان علی علیه السلام به عنوان امام معصوم و جانشین بلافصل حضرت رسول اكرم صلی الله علیه و آله مطرح است، چرا در آیات قرآن به آن اشاره ای نشده است؟! البته كسانی كه آشنایی سطحی با اصول و عقاید دینی اسلام داشته باشند، متوجه سستی این شبهه خواهند شد و لكن برای پاسخ به این سوال، به آیاتی اشاره می كنیم كه از سوی علمای اهل سنت نیز مورد تأیید واقع شده و در منابع معتبر آنها آورده شده است و در تفاسیر خود با استناد به روایات از رسول اكرم صلی الله علیه و آله در مورد امامت و ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام، در واقع به امامت بلافصل علی علیه السلام اشاره می كند.

از جمله آیات قرآن در زمینه امامت خاصه می توان به این پنج مورد اشاره كرد: آیه تبلیع (مائده/67) آیه ولایت (مائده/55)، آیه اولی الامر (نسا/59)، آیه صادقین(توبه/119)، و آیه قربی(شوری/23).

بخش دیگر از آیات به فضائل حضرت اشاره می كند و در نتیجه او را برترین امت محمد صلی الله علیه و آله و والاترین شخصیت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی می كند و بنابراین كسی شایسته تر از او برای رهبری امت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله نیست. از آیات فضائل می توان به آیات ذیل اشاره نمود: آیه مباهله (آل عمران/61)، آیه خیر البریه(بینه/7و8)، آیه لیله المبیت(بقره/207)، آیه حكمت(بقره/269)، آیات سوره هل اتی ....(الانسان، آیات اول تا آخر)، آیات آغاز سوره برائت (توبه)، آیه سقایه الحاج(توبه/19)، آیه صالح المومنین(تحریم/4)، آیه وزارت(طه/29تا 32)، آیات سوره احزاب (آیه33و25)، آیه بینه و شاهد(هود/17)،آیه صدیقون(حدید/19)، آیه نور(حدید/27)،‌آیه انذار(شعرا/214و215)، آیه مرج البحرین(الرحمن/19 تا 21)، آیه نجوی (مجادله/12 و 13)، آیه سابقون (واقعه/10 تا 14)، آیه اذن واعیه(حاقه/12)، آیه مودت(مریم/96)، آیه منافقون(محمد/30)، آیه ایذاء(احزاب/57)، آیه انفاق(بقره/274)، آیه محبت(مائده/54) و آیه مسئولون(صافات/24) و ....

آیه تبلیغ

(یا ایُّهَا الرّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللهُ یَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ (مائده/67).
«ای پیامبر! آنچه از خدا بر تو نازل شده، به خلق برسان كه اگر نرسانی، تبلیغ رسالت و ادا وظیفه نكرده ای و خدا تو را از آزار مردم نگاه خواهد داشت».
این آیه از آیات صریحی است كه به اتفاق مفسران در خصوص امر ولایت علی علیه السلام و در روز غدیر نازل شده است. شان نزول آیه را چنین می آورند كه پیامبر صلی الله علیه و آله از اینكه اسمی از امامت علی علیه السلام ببرند و شخص خاصی را برای منصب الهی امامت تعیین كنند، بیم داشتند تا مبادا با اعلام این مطلب، اختلافات بین مسلمانان تشدید یابد و كار اسلام حتی ختم شود. در ذیل همین آیه، تفاسیر متعددی به نگرانی پیامبر صلی الله علیه و آله در امر ولایت اشاره كرده و نزول این آیه را در شأن حضرت علی علیه السلام می دانند. سلیمان قندوزی در ینابیع الموده، فخر رازی در تفسیر خود و آلوسی در روح المعانی به این مطب اشاره كرده اند. (13) با نزول این آیه، تبلیغ امامت به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله واجب شد و خداوند نیز وعده داد تا ایشان را از توطئه منافقان حفظ كند.

آیه اكمال دین

اَلْیوْم اَكْمَلْتُ لَكُمْ دینَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیكُمْ نِعْمَتی و رَضیتُ لَكُمْ الاِسْلامَ دینا. (مائده/3)
«امروز دین شما را به حد كمال رسانیدم و بر شما نعمت را تمام كردم و بهترین آیین را كه اسلام است، برایتان برگزیدم».
در اكثر تفاسیر و برخی از منابع اهل سنت مانند ینابیع الموده و تفسیر فرخ رازی اشاره شده كه بعد از ادای رسالت و جریان غدیر، این آیه نازل شده است. (14) بعضی نیز معتقدند این آیه آخرین آیه ای است كه بر پیامبر نازل شده است.

آیه ولایت

اِنَّما وَلِیَّكُمُ اللهُ وَ رَسولَهُ وَ الَّذینَ آمَنوا الَّذینَ یُقیمونَ الصّلاهَ وَ یُوْتوُنَ الزّكاهَ وَ هُمْ راكِعُونَ (مائده/ 55).
«همانا یاور شما تنها خدا و رسول و آن مؤمنانی هستند كه نماز به پا داشته و به فقیران در حال ركوع زكات می دهند».
همه مفسران اتفاق نظر دارند كه این آیه در مورد حضرت علی علیه السلام و در آن هنگامی نازل شده كه آن حضرت در حال ركوع صدقه دادند. از جمله كسانی كه این آیه را در شأن حضرت علی علیه السلام دانسته اند، می توان به شیخ سلیمان قندوزی، زمخشری، طبری، فخر رازی، ابن ابی الحدید، و... اشاره نمود. (15) حضرت امام خمینی (ره) می فرماید: «بیست و چهار حدیث از اهل سنت نقل شده است كه در این آیه، علی بن ابی طالب علیه السلام منظور است».(16) در روایات متعددی در مورد این آیه، به روی مسئله «ولی» تأكید شده است و امام علی علیه السلام به عنوان ولی مسلمانان بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی گردیده است.

پی نوشت ها :

1. مائده/67.
2. مستدرك حاكم،ج3، ص109و533؛ ینابیع الموده، ص32؛ مناقب خوارزمی، ص93.
3. ر.ك: عبقات الانوار؛ الغدیر.
4. نساء/59.
5. غایه المرام، ج10، ص267؛ ینابیع الموده، ص494؛ اثبات الهداه، ج3، ص123.
6. مستدرك حاكم، ج3، ص 111و134؛ مسند احمد بن حنبل، ج1، ص331و ج4، ص438.
7. مستدرك حاكم،ج3، ص132؛ ینابیع الموده، ص34؛ مسند احمد بن حنبل، ج5، ص25؛ مناقب خوارزمی، ص72.
8. غایه المرام، ج4، باب 58؛ ینابیع الموده، ص285.
9. مستدرك حاكم، ج3، ص151؛ ینابیع الموده، ص28و298.
10. ینابیع الموده، ص28و298؛ معجم صغیر،ج2، ص22؛ اربعین، ج25، ص216.
11. كشف الاسرار تاص140.
12. ر.ك: تفسیر المیزان؛ تفسیر نمونه؛ الغدیر؛ پیام قرآن.
13. ینابیع الموده، ص120؛ تفسیر فخر رازی، ج3، ص636؛ تفسیر روح المعانی، ج6، ص172.
14. ر.ك: الغدیر ج1، ص214؛ ینابیع الموده، ص120؛ تفسیر فخر رازی، ج12، ص50.
15. ینابیع الموده، ص115؛ تفسیر كشاف، زمخشیری، ج1، ص624؛ تفسیر طبری، ج6، ص288و289؛ تفسیر قرطبی، ج6، ص219و220؛ تفسیر فخر رازی، ج12، ص20و26؛ شرح ابن ابی الحدید، ج13، ص277.
16. كشف الاسرار، به نقل از غایه المرام.

آیه اولی الامر

آیه اهل ذكر

آیه صادقین

آیه لیله المبیت

آیه وحدت

آیه مباهله

آیه خیر البریه

آیه صالح المؤمنین

آیه تطهیر

آیه قربی

آیه صراط مستقیم

آیه هادیان

آیه نعمت

سوره هل اتی

پي نوشت ها :

1.ينابيع الموده، ص114و119؛ تفسير فخر رازي، ج3، ص357.
2. ر.ك: كشف الاسرار، صفحات 100 به بعد.
3. ينابيع الموده، ص46و119؛ تفسير قرطبي، ج11، ص272؛ تفسير طبري، ج12، ص109.
4. الغدير، ج2، ص277؛ ينابيع الموده، ص115؛ شواهد التنزيل، ج1، ص262.
5. كشف الاسرار، ص139؛ ينابيع الموده، ص116؛ مناقب خوارزمي، ص198؛ تفسير روح المعاني، ج11، ص41.
6. مناقب خوارزمي، ص189؛ مناقب عبدالله شافعي، ص154؛ شواهد التنزيل، ج1، ص259.
7. مستدرك حاكم، ج3، ص4؛ ينابيع الموده، ص92؛ تفسير فخر رازي، ج5، ص213؛ شرح ابن ابي الحديد، ج13، ص262؛ شواهد التنزيل، ج1، ص196،100،96و... براي تفصيل بيشتر ، ر. ك: الغدير، ج2، ص48 به بعد.
8. مستدرك حاكم، ج3، ص4.
9. به نقل از كشف الاسرار، ص130 به بعد.
10. ينابيع الموده، ص119و274و297؛ روح المعاني، ج4، ص16.
11. مستدرك حاكم، ج3، ص150؛ صحيح مسلم، ج15، ص176؛ صحيح ترمذي، ج4، ص293 و ج5، ص225و638؛ مسند احمد بن حنبل، ج1، ص185؛ تفسير فخر رازي، ج8، ص85؛ تفسير طبري، ج3، ص192.
12. شواهد التنزيل، ج2، ص357، 359 و 364؛ الدر المنثور، ج6 ، ص379؛ صواعق المحرقه، ص96؛ نور الابصار، ص70 و 101؛ احقاق الحق، ج3، ص288.
13. شواهد التنزيل، ج2، ص255-263؛ روح البيان، ج10، ص53.
14. غايه المرام، ج6، ص287و293؛ مستدرك حاكم، ج3، ص133، 146، 147، 158؛ صحيح ترمذي، ج2، ص209، 308و 319؛ مسند احمد بن حنبل، ج1، ص330.
15. مستدرك حاكم، ج3، ص172؛ تفسير طبري، ج25، ص16و25؛ تفسير زمخشري، ج3، ص402؛ تفسير فخر رازي، ج27، ص165و166؛ شواهد التنزيل، ج2، ص130-135 و ص141؛ الدر المنثور، ج6، ص7؛ مناقب خوارزمي، ص307.
16. ينابيع الموده، ص111.
17. مستدرك حاكم، ج3، ص129؛ ينابيع الموده، ص99و104 ؛ تفسير طبري، ج13، ص108؛ تفسير فخر رازي، ج5، ص271.
18. ينابيع الموده، ص111؛ شواهد التنزيل، ج2، ص368.
19. ينابيع الموده، ص93و212؛ مناقب خوارزمي، ص188و194؛ تفسير قرطبي، ج19، ص130؛ تفسير فخر رازي، ج13، ص243؛ تفسير كشاف، ج4، ص194؛ شرح ابن ابي الحديد، ج13، ص276.
20. تفسير كشاف، ج4، ص670؛ تفسير قرطبي، ج10، ص6922؛ تفسير فخر رازي، ج3، ص242.
21. براي آگاهي بيشتر، ر.ك: تفاسير الميزان؛ نمونه؛ پيام قرآن ، ج9.

نويسنده: هادي قطبي