معنای نام "فاطمه" چیست؟

روایات گوناگونی در مورد نامگذاری آن حضرت به این نام مبارک نقل شده است که ما پیش از ترسیم این روایات خاطر نشان می‌سازیم که؛ نام مقدّس فاطمه از واژه «فطم» که به معنای بریدن و جدا کردن است، برگرفته شده است. بر این اساس هنگامی که گفته می‌شود:

«فطمتِ الامُ طفلها» و یا «فطمت الحبل» به این معناست که مادر، کودک خویش را از شیر برگرفت و یا ریسمان بریده شد.

علاّمه مجلسی در این مورد می‌گوید:

چه بسیار که اسم فاعل به مفهوم اسم مفعول می‌آید. برای نمونه: «سرٌّ کاتم» و «مکانٌ عامر» که به مفهوم مکتوم و معمور، یعنی پوشیده داشته شده و آباد شده، آمده است. همان‌گونه که در قرآن شریف نیز: فی عیشة راضیة» به معنای «فی عیشة مرضیة» آمده است.

و اینک برخی از روایات پیرامون این نام مقدّس:

پیروان او از آتش در امان داشته شده‌اند

ششمین امام نور از پدران گرانمایه‌اش و آنان از پیامبر گرامی آورده‌اند که فرمود:

ان جبرئیل قال له: ... سُمّیت فاطمة، فی الارض، [لانها] فطمت شیعتها من النار. (1)

فرشته وحی برای او پیام آورد که: این دخت گرانمایه در زمین، «فاطمه» نامگذاری شد، چرا که پیروان راستین او از آتش دوزخ در امان داشته شده‌‌اند.

خدا ، او و پیروانش را از آتش در امان داشته است

هشتمین امام نور از پدران گرانقدرش و آنان از پیامبر آورده‌‌اند که فرمود:

یا فاطمة أتدرین لمَ سُمّیتِ فاطمة؟ فاطمه جان! می‌دانی چرا به این نام، نامگذاری شده‌ای؟

قال علی علیه‌السلام: لمَ سُمّیتِ؟ امیرمومنان پرسید: چرا؟

قال: لانها فطمت هی و شیعتها من النار.(2) فرمود: بدان دلیل که او و پیروان راستین‌اش از آتش دوزخ در امان داشته شده‌اند.

و نیز فرمود:

سمّیت فاطمة لان الله فطمها و ذریّتها من النار، من لقی الله منهم بالتوحید و الایمان بما جئت به(3)؛ او فاطمه نامیده شده چرا که خدای جهان‌آفرین او و هر کدام از نسل پاکش که خدای را با توحیدگرایی و ایمان به آنچه من آورده‌ام، دیدار کند، همه را، از آتش در امان داشته است.

و نیز از پیامبر آورده‌اند که فرمود:

انّما سمّیت ابنتی فاطمة ، لان الله فطمها و ذرّیتها و محبّیها عن النار(4) ؛ دخترم فاطمه تنها بدین جهت به این نام مقدّس نامیده شد که خدا او و نسل پاک و دوستداران واقعی‌اش را از آتش دوزخ در امان داشت.

و نیز از پنجمین امام نور آورده‌اند که فرمود:

در روز رستاخیز فاطمه علیهاالسلام بر نزدیک در دوزخ می‌ایستد و نیایش‌گرانه رو به آسمان می‌گوید:

الهی و سیدی، سمّیتنی فاطمة، ... (5)

خدای من! سالار من! شما نام مرا فاطمه برگزیدی و به مهر خویش مرا و دوستداران نسل مرا از آتش در امان داشتی. بار خدایا! وعده تو حقّ است و تویی که در وعده‌هایت تخلّف نمی‌ورزی.

از جانب خدا ندا می‌رسد که:

هان ای فاطمه! درست گفتی، من تو را بدین نام نامگذاری کردم و تو و دوستداران تو و نسل تو را که ولایت تو و نسل تو را داشته باشند، همه را از آتش دوزخ در امان داشته‌ام. درست می‌گویی، وعده‌ام حقّ است و من در وعده‌های خویش تخلّف نمی‌ورزم ... .

وَ رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ (ع) أَنَّهُ قَالَ :

لِفَاطِمَةَ (ع) تِسْعَةُ أَسْمَاءَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :

فَاطِمَةُ وَ الصِّدِّيقَةُ وَ الْمُبَارَكَةُ وَ الطَّاهِرَةُ وَ الزَّكِيَّةُ وَ الرَّاضِيَةُ وَ الْمَرْضِيَّةُ وَ الْمُحَدَّثَةُ وَ الزَّاهِرَة
امام صادق (ع) فرمودند :

براى حضرت زهراء در نزد خداوند 9 اسم است كه عبارتند از:

فاطمه، صديقه، مباركه، طاهره، زكيه، راضيه‏ ،مرضيه، محدّثه، و زهراء)

چرا منصوره ؟

از امام صادق عليه السلام، از پدرانشان عليهم السلام، نقل شده است كه رسول خدا صلّي الله عليه و آله و سلّم فرمود:

(به جبرئيل) گفتم:
اي حبيب من، جبرئيل، چرا او در آسمان "منصوره" و در زمين "فاطمه " ناميده شد؟

جبرئيل گفت:
در زمين "فاطمه" ناميده شد؛ چرا كه شيعيانش از آتش باز داشته شده اند و دشمنانش از دوستي او محروم شده اند

و در آسمان "منصوره" است ( کمک کننده دوستانش است ) و این همان سخن خداوند است که فرمود :

« و آن روز مؤمنان به ياري خداوند شاد مي شوند هر كه را بخواهد، ياري ميكند »

يعني ياري فاطمه به دوستدارانش.

چرا زهرا ؟

جابر مي گويد: از امام صادق عليه السلام سؤال كردم:
چرا حضرت فاطمه ي زهرا سلام الله عليها "زهرا" ناميده شد؟
فرمود:

زيرا خداوند - عزّوجلّ - ايشان را از نور عظمت خويش آفريد. آن هنگام كه درخشيدن گرفت، آسمان ها و زمين به نورش روشن گرديد و ديدگان فرشتگان را فرا گرفت و ملائكه براي خدا به سجده افتادند و گفتند: اي اله و سرور ما، اين چه نوري است؟

خداوند به آنان وحي فرمود:
اين نوري از نور من است. در آسمان خويش سكنايش دادم. از عظمت خويش آفريدمش. از صلب پيامبري از پيامبرانم خارجش مي سازم. به تمامي انبيا برتري اش مي دهم و از آن نور، اماماني را ظاهر مي سازم كه به امر من قيام مي كنند و به حقّ من هدايت مي كنند. آن هنگام كه وحي من قطع شود، آنان را جانشينان خود در زمين خويش قرار مي دهم.(1)

چرا محدثه ؟

اسحاق بن جعفر مي گويد: از امام صادق ( عليه السلام ) شنيدم كه مي فرمود:
به درستي كه حضرت فاطمه "محدثه" ناميده شده است چرا كه فرشتگان از آسمان (به پيشگاهش) فرود مي آمدند و همان گونه كه با مريم، دختر عمران، سخن ميگفتند او را ندا مي دادند و ميگفتند:
اي فاطمه، به درستي كه خداوند تو را برگزيد و پاك گردانيد و بر زنان هر دو جهان برگزيد. اي فاطمه، براي پروردگارت نماز به جاي آور و سجده كن و با ركوع گزاران ركوع به جاي آور.

او با فرشتگان سخن مي گفت و آنان با او سخن مي گفتند. شبي حضرت زهرا سلام الله عليها به آنان فرمود:
آيا برگزيده ي زنان جهان مريم، دختر عمران، نيست؟

عرضه داشتند:
مريم سرور زنان عصر خويش بود. به راستي كه خداوند - عزّوجلّ - شما را سرور زنان هم عصر شما و زنان عصر مريم و سرور زنان اولين و آخرين قرار داد.

او را از هر ناپسندی در امان داشت

از امام صادق علیه السلام روایت است که فرمود:

آیا می‌دانید مفهوم واژه «فاطمه» چیست؟

یکی از شاگردان آن حضرت می‌گوید، گفتم: سرورم شما بفرمایید چیست؟

فرمود: یعنی او از بدی‌ها و ناپسندی‌ها جدا شده است.

آنگاه فرمود: اگر امیرمومنان با او پیمان زندگی مشترک امضاء نمی‌کرد، از آدم گرفته تا روز رستاخیز، در کران تا کران زمین، همتا و همشأنی برای او پیدا نمی‌شد.

گفتنی است که این روایت را گروهی از دانشمندان و محدّثان اهل تسنّن از جمله: «ابن شیرویه دیلمی» از «امّ سلمه»، آن بانوی با شخصیّت آورده است که می‌گوید: «پیامبر فرمود : اگر خدا علی را نیافریده بود ، برای «فاطمه» هم شأنی نبود.»

این مطلب را خوارزمی در کتاب «مقتل الحسین» ، ترمذی در کتاب «مناقب»، مناوی در «کنوز الحقایق»

و قندوزی در «ینابیع المودّة» از «امّ سلمه» و از «عبّاس» عموی پیامبر روایت کرده‌اند.

برکت شناخت او

از ششمین امام نور آورده‌اند که:

دخت فرزانه پیامبر فاطمه علیها‌السلام، بدان دلیل به این نام مبارک نامیده شد که آفرینش از شناخت و معرفت او برگرفته شده است. (6)

و انّما سُمّیت فاطمه لأن الخلق فطموا عن معرفتها. (7)

امتیاز او بر دیگران

از پنجمین امام نور حضرت باقر علیه‌السلام آورده‌اند که فرمود:

آنگاه که فاطمه علیها‌السلام ولادت یافت، خداوند به فرشته‌ای وحی فرمود که نام «فاطمه» را بر زبان پیامبر جاری سازد. از این رو پیامبر گرامی به خواست خدا نام گرانمایه او را «فاطمه» نهاد. سپس خدا به آن بانوی با فضیلت فرمود: من به وسیله دانش و بینش، تو را از دیگر بندگان جدا ساخته و بر همه آنان برتری بخشیدم و تو را پاک و پاکیزه ساختم.

آنگاه امام باقر علیه‌السلام فرمود:

پی نوشت‌ها:

1- بحارالانوار، ج 43، ص 18.

2- بحارالانوار، ج 43، ص 14/ ذخائر العقبی، ص 26، چاپ قاهره / ینابیع المودة، ص 194 .

3- بحارالانوار، ج 43، ص 14.

4- ینابیع المودة، ص 397، چاپ استامبول/ نور الابصار، ص 41، چاپ مصر .

5- بحارالانوار، ج 43، ص 15 .

6- بحارالانوار، ج 43، ص 65 .

7- بحارالانوار، ج 43، ص 65 .

منبع:

کتاب فاطمة الزهرا؛ از ولادت تا شهادت، آیة الله فقید سید محمدکاظم قزوینی، ترجمه علی کرمی.